حدادعادل رئیس مجلس در نطق پاياني خود به مناسبت پايان كار مجلس هفتم ابراز رضايت مقام رهبري از مجلس هفتم را بزرگ ترين سند افتخار اين مجلس و تبعيت از رهبري را از خصوصيات بارز مجلس هفتم ذكر كرد و گفت؛" يكي از افتخارات مجلس هفتم پايبندي آن در قول و عمل به ولايت فقيه بوده است"، اما نکته اصلی که در این میان مغفول ماند و حداد عادل به آن هیچ اشاره ای نکرد، میزان رضایتمندی مردم از مجلس هفتم بود!
براستی پرسش اینجاست که آیا رضایتمندی مردم از نمایندگانشان و تبعیت نمایندگان از وجدان خود و مطالبات مردم سند افتخارات یک مجلس به شمار می آید یا رضایتمندی مقام رهبری و سایر دست اندرکاران جمهوری اسلامی و تبعیت مجلس از رهبری و دولت؟ بنظر می رسد که پاسخ این سوال در گرو شناخت ویژگی های یک نماینده خوب و مطلوب از نظر قانون اساسی است.
قهرا خوب و بد و مطلوب و نامطلوب صفاتی نسبی و تابعی از شرایط گوناگون هستند، از اینرو می توانند از مراتب مختلفی هم برخوردار باشند. به این اعتبار یک فرد ممکن است بطور مثال بعنوان مسئول اداره اوقاف و یا رئیس اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی و یا امام جمعه یک شهرستان آدم مطلوب و موفقی بشمار آید، اما همین فرد الزاما در کسوت یک فرماندار و یا استاندار، خوب و موفق نخواهد بود. عکس این موضوع نیز صادق است ، یعنی یک استاندار و یا فرماندار نیز الزاما نمی تواند یک امام جمعه و یا رئیس اداره اوقاف و رئیس اداره ارشاد خوب و موفقی محسوب شود .همچنین یک شخص ممکن است که در یک استان ، استاندار مطلوب و موفقی باشد اما چه بسا همین استاندار در استان دیگری فاقد مطلوبیت لازم بوده و یا در مقایسه با سایر استانداران ناموفق تلقی شود. بنابراین در مورد مطلوب و یا نامطلوب بودن شخصیت و کارکرد افراد نمی توان یک حکم کلی و مطلق صادر کرد. برای تشخیص نماینده مطلوب از نامطلوب پیش از هر چیز لازم است که با وظایف و تعهدات نمایندگی و مجلس آشنا شویم:
اهم وظایف، تعهدات و اختیارات مجلس و نمایندگان
1- نمایندگان در بدو ورود به مجلس طبق اصل 67 قانون اساسی به شرح زیر سوگند یاد می کنند :
"من در برابر قران مجید،به خدای قادر متعال سوگند یاد می کنم و با تکیه بر شرف انسانی خویش تعهد می نمايم كه پاسدار حريم اسلام و نگاهبان دستاوردهاي انقلاب اسلامي ملت ايران و مباني جمهوري اسلامي باشم، وديعه اي را كه ملت به ما سپرده به عنوا ن اميني عادل پاسداري كنم و در انجام وظايف وكالت، امانت و تقوي را رعايت نمايم و همواره به استقلال و اعتلاي كشور و حفظ حقوق ملت و خدمت به مردم پايبند باشم، از قانون اساسي دفاع كنم و در گفته ها و نوشته ها و اظهارنظرها، استقلال كشور و آزادي مردم و تامين مصالح آنها را مد نظر داشته باشم."
2- بموجب اصل 84 قانون اساسی هر نماینده در برابر ملت مسئول است و حق دارد در همه مسائل داخلی و خارجی کشور اظهار نظر نماید.
3- بموجب اصل 71 قانون اساسی "مجلس شوراي اسلامي در عموم مسايل در حدود مقرر در قانون اساسي مي تواند قانون وضع كند."
4- طبق اصل 76 قانون اساسی "مجلس شوراي اسلامي حق تحقيق و تفحص در تمام امور كشو ر را دارد."
5-بموجب اصل 80 قانون اساسی" گرفتن و دادن وام يا كمكهاي بدون عوض داخلي و خارجي از طرف دولت بايد با تصويب مجلس شوراي اسلامي باشد. "
6- طبق اصل 90 قانون اساسی " هر كس شكايتي از طرز كار مجلس يا قوه مجريه يا قوه قضاييه داشته باشد، مي تواند شكايت خود را كتبا به مجلس شوراي اسلامي عرضه كند. مجلس موظف است به اين شكايات رسيدگي كند و پاسخ كافي دهد و در مواردي كه شكايت به قوه مجريه و يا قوه قضاييه مربوط است رسيدگي و پاسخ كافي از آنها بخواهد و در مدت متناسب نتيجه را اعلام نمايد و در موردي كه مربوط به عموم باشد به اطلاع عامه برساند."
7- طبق اصل 87 قانون اساسی "رييس جمهور براي هيات وزيران پس از تشكيل و پيش از هر اقدام ديگر بايد از مجلس راي اعتماد بگيرد"
8-بموجب اصل 88 قانون اساسی "در هر مورد که حداقل یک چهارم کل نمایندگان مجلس شورای اسلامی از رييس جمهور و يا هر يك از نمايندگان، از وزير مسوول، درباره يكي از وظايف آنان سوال كنند، رييس جمهور يا وزير موظف است در مجلس حاضر شود و به سوال جواب دهد."
9- طبق اصل 89 قانون اساسی "نمايندگان مجلس شوراي اسلامي مي توانند در مواردي كه لازم مي دانند هيات وزيران يا هر يك از وزرا را استيضاح كنند، و در صورتي كه حداقل يك سوم از نمايندگان مجلس شوراي اسلامي رييس جمهور را در مقام اجراي وظايف مديريت قوه مجريه و اداره امور اجرايي كشور مورد استيضاح قرار دهند، رييس جمهور بايد ظرف مدت يك ماه پس از طرح آن در مجلس حاضر شود و در خصوص مسايل مطرح شده توضيحات كافي بدهد. در صورتي كه پس از بيانات نمايندگان مخالف و موافق و پاسخ رييس جمهور، اكثريت دو سوم كل نمايندگان به عدم كفايت رييس جمهور راي دادند مراتب جهت اجراي بند ده اصل يكصد و دهم به اطلاع مقام رهبري مي رسد."
چنانچه به وظایف ، تعهدات و اختیاراتی که اشاره شد بدون اغماض و تسامح و مصلحت اندیشی های رایج عمل گردد،در این صورت مجلس در راس امور واقع و بسیاری از نابسامانی ها و ناهنجاری هایی که کشور و مردم از آن رنج می برند مرتفع خواهد شد. اما عملی شدن آنچه بیان شد منوط به حضور نمایندگان واقعی مردم در مجلس شورای اسلامی است. در غیر اینصورت" کار هر کس نیست خرمن کوفتن ، گاو نر می خواهد و مرد کهن!"
در واقع اعمال حاکمیت واقعی مردم بر سرنوشت خود و ایفای نقش اصلی در اداره امور کشور از طریق نمایندگان منتخب خود، مستلزم حاکمیت و اکثریت یافتن عصاره های فضائل ملت به مفهوم واقعی در مجلس است و این ممکن نیست مگر اینکه مردم با درایت و آگاهی لازم کسانی را به عنوان نماینده خود برگزینند که توان و شرایط لازم را برای انجام تکالیف مندرج در قانون اساسی دارا باشند، والا تفویض وکالت مردم به او مصداق "تکلیف ما لا یطاق" خواهد بود که عقلا و شرعا قبیح و ناپسند است.
لاجرم یک نماینده مجلس باید واجد دو شرط کلی "لازم" و "کافی" باشد تا مطلوب و موفق محسوب شود:
الف- معیارها و شرایط قانونی "لازم" برای شرکت درانتخابات مجلس:
به موجب ماده 28 قانون انتخابات ، انتخاب شوندگان هنگام ثبت نام بايد داراي شرايط زير باشند:
1 - اعتقاد و التزام عملي به اسلام و نظام جمهوری اسلامی
2 - تابعيت كشور جمهوري اسلامي ايران
3 - ابراز وفاداري به قانون اساسي و اصل ولایت فقیه
4 - داشتن مدرك تحصيلي كارشناسي ارشد يا معادل آن
5- نداشتن سوء شهرت در حوزه انتخابیه
7 - حداقل سن 30 سال تمام و حداكثر 75 سال تمام
چنانکه اشاره شد شرایط مذکور شرایط" لازم قانونی" و مطلوب نظر قانونگذار است و یک فرد با دارا بودن چنین شرایطی تنها از "حق تمتع" شرکت در انتخابات برخوردار گشته و می تواند نامزد نمایندگی مجلس شورای اسلامی شود ، اما شرط کافی و دلیل قاطع برای یک داوطلب مطلوب نیست، یعنی یک فرد با دارا بودن شرایط مذکور الزاما نماینده خوب و قادر به انجام وظایف و تعهدات نمایندگی خود به نحو احسن نخواهد بود. بنابراین لازم است که از اهلیت و استحقاق کافی و بالقوه نماینده مطلوب بودن نیز برخوردار باشد. برای آگاهی از چنین معیارهای نانوشته ای و پی بردن به اهلیت و یا عدم اهلیت فرد برای برخورداری از حق انتخاب شدن و استحقاق نمایندگی ملت، باید به بررسی وظایف و تعهدات نمایندگی و بویژه تعهدات ناشی از مفاد سوگند نامه ای پرداخت که در بدو ورود به مجلس و در مراسم تحلیف ایراد می شود.
ب- معیارها و شرایط "کافی" برای انجام وظایف و تعهدات نمایندگی مطلوب :
تجربه دو دوره نمایندگی نگارنده این یادداشت در مجلس شورای اسلامی، حاکی است که تنها نمایندگانی می توانند از عهده وظایف نمایندگی مطلوب بر آمده و مجلس را در جایگاه واقعی خود یعنی راس امور قرار دهند و وضع موجود را به وضع مطلوب و دلخواه ملت هدایت نمایند که واجد توانمندی ها و خصوصیات زیر باشند:
1- دارا بودن خصیصه عدالت جوئی و روحیه ظلم ستیزی و ایمان و اعتقاد به مفاد سوگند نامه ای که در مراسم تحلیف ایراد می شود.
2- برخورداری از تجارب، آگاهی ها و تخصص های متناسب با کمیسیون تخصصی که درآن عضویت خواهد یافت.
3- دارا بودن شهامت و شجاعت لازم برای عمل به وظایف و اختیاراتی که اشاره شد.
4- حفظ استقلال و عدم سرسپردگی در برابر اشخاص حقیقی و حقوقی و فدا نکردن عدالت به پای منافع و مصلحت های فردی و گروهی
5- بی نیازی و کشیدن دندان طمع و کاهش دلبستگی های مادی و خواسته ها و تمنیات شخصی
6- برخورداری از سلامت مالی و اخلاقی و نداشتن انحراف و نقطه ضعف در زندگی خصوصی
7- توجه به وظایف نمایندگی و صرفنظر کردن از سایر دل مشغولی ها و مشاغل موازی در طول دوران نمایندگی خود.
8- برخورداری از قدرت نطق و نفوذ کلام بالا.
9- عمل کردن به وظایف قانونی بر پایه معیارهای مندرج در قانون اساسی و شرع، بر اساس استباط و اجتهاد خود و اجتناب از هر گونه تقلید کورکورانه.
10- آشنایی با درد و مطالبات مردم و مردمدار بودن.
11- صداقت در گفتار و کردار و اجتناب از هرگونه عوامفریبی.
12- ضمن پیگیری مطالبات منطقه ای، برخورداری از نگرش ملی و فدا نکردن مصالح ملی به پای مصلحت های بخشی و منطقه ای
از اینرو می توان نتیجه گرفت که نماینده مطلوب کسی است که واجد خصوصیات و شرایط مذکور باشد و سند افتخار یک مجلس هم در این است که مملو از نمایندگانی شود که کارنامه عملکرد آنان سرشار از خصایص و رفتارهای مورد اشاره و در نتیجه جلب رضایت موکلین خود باشد، در غیر اینصورت نمی توان به شکل گیری و استحقاق یک مجلس مطلوب و کارآمد دل بست و شاهد مجلس بی خاصیت و ناکارآمدی خواهیم بود که مشابه آنرا در دوره هفتم تجربه کردیم.
با توجه به نهادینه شدن نگاه حداد عادل در نظام سیاسی ایران و در همین راستا استمرار برخوردهای حذفی شورای نگهبان با نخبگان و چهره های صاحب فکر و شایسته کشور که داوطلب نمایندگی می شوند، تشکیل مجلسی مرکب از نمایندگان واقعی و مطلوب که سند افتخار آن رضایتمندی قاطبه مردم باشد،بسیار بعید بنظر می رسد